Wstęp prof. Jacka Martusewicza,
kuratora wystawy

Konserwacja dzieł sztuki jest nie tylko działaniem zmierzającym do utrwalenia substancji materialnej zabytków, ale również kreacją ich odbioru. Działania, które podejmujemy lub których zaniechamy, są odzwierciedleniem naszego postrzegania dzieł sztuki z czasów przeszłych. Filtrujemy tę percepcję przez naszą wiedzę historyczną, wykształcenie, wrażliwość estetyczną i postrzeganie rzeczywistości. Zdajemy sobie sprawę, że zmieniają się one na przestrzeni wieków, ale czy możemy stać się ponadczasowo obiektywni? Zauważyć to można, patrząc na rozwiązania technologiczne i estetyczne zastosowane w konserwacji zabytków, choćby dwóch ostatnich stuleci.

Prace konserwatorskie, którym towarzyszą wielopłaszczyznowe badania, są też ważnym źródłem poznania dzieł sztuki. Odkrycie dawnych technik i technologii ich tworzenia jest drogą do zrozumienia środków wyrazu, które świadomie stosowano, żeby osiągnąć takie, a nie inne efekty artystyczne. To nie tylko wiedza historyczna, ale droga do zrozumienia zmagań twórcy z materią, mająca na celu podporządkowanie materiału wizji artystycznej.

Ceramika jest tu obszarem niezmiernie rozległym i zróżnicowanym. Wielość rodzajów wyrobów ceramicznych, sposobów kształtowania gliny i jej dekorowania na przestrzeni dziejów tworzy niekończące się pole dla badań. Ci, którzy doświadczyli sami formowania bezkształtnej gliny w wyroby rzemiosła artystycznego lub kompozycje rzeźbiarski i ich dekorowania, wiedzą dobrze, że ceramika jest żywiołem. Wiedza artysty ceramika i jego doświadczenie płynące z wielu wykonywanych prób towarzyszą każdorazowo temu jedynemu w swoim rodzaju niepokojowi przy otwieraniu pieca ceramicznego, by ujrzeć gotowy wyrób.

Ta różnorodność i nieprzewidywalność ceramiki ma ogromny wpływ na jej konserwację i restaurację. Jest to jedna z nielicznych specjalności, która w bardzo małym stopniu wykorzystuje techniki ceramiczne. Konserwatorzy ceramiki prowadzą swoje prace i wykonują rekonstrukcje, stosując najczęściej inne materiały, które imitują ceramikę. Potocznie określają je jako „techniki na zimno”. Sposób ich dopasowania do ceramicznej materii wymaga kunsztu i szacunku dla tego tak różnorodnego środka wyrazu artystycznego.

Wystawa „W koło ceramiki” pokazuje obszar związany z badaniami nad technologiami i technikami zabytkowej ceramiki stosowanymi w działalności Pracowni Konserwacji i Restauracji Ceramiki Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

Inspiracją dla powstania tej wystawy stał się projekt realizowany we współpracy z Muzeum Technik Ceramicznych w Kole dotyczący odtworzenia ceramicznej figurki Wenus na podstawie zniszczonej formy znajdującej się w zbiorach Muzeum. W tym obszarze nawiązaliśmy współpracę w ramach programu Unii Europejskiej Horyzont 2020 CHANGE – Cultural Heritage Analysis for New Generations.

Prezentujemy także bardzo szeroki obszar badań konserwatorskich realizowany w klasztorze Santo Domingo w Limie (Peru) we współpracy z Centro de Estudios Andinos de la Universidad de Varsovia en el Cusco. W sposób szczególny zwracamy na wystawie uwagę na wykorzystanie technik konserwatorskich w wykonywaniu rekonstrukcji dekoracji ceramicznej, prezentując kopię fragmentu XVII-wiecznej dekoracji ceramicznej głównego wirydarza klasztoru.

Szerszą paletę technik badawczych prezentujemy na przykładzie badań renesansowych kafli pochodzących z wykopalisk w Pucku prowadzonych przez Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Mam nadzieję, że prezentacja technik i badań konserwatorskich stosowanych w konserwacji ceramiki w Muzeum, które technikom ceramicznym poświęca swoją szczególną uwagę, będzie inspirująca i odsłoni inną perspektywę patrzenia na ceramikę.

prof. dr hab. Jacek Martusewicz,
Kierownik Pracowni Konserwacji i RestauracjiCeramiki
Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie